uircean, oircean n.m.

[eDIL 1 orcán]

forms

singular

nominative

(a)
1741

Nuadhfhocloir Gaoidheilg & Beurla 78 Uircén.
1831

An Teachdaire Gaelach II 230 An t-aon uircean.
1875

An Gaidheal IV 33 Cha tig o’n mhuic ach uircein.
(b)
1882

Duain agus Orain le Uilleam Mac Dhunleibhe 215 An t-Oircean.
1968

Sporan Dhòmhnaill 41 Oircein a’ sgiamhail air ròp’ aige.

genitive

(a)
1785

Macintosh Proverbs 15 Cnuasach uirceain, buain is ithe.
1785

Macintosh Proverbs 22 Re tar [recte eàrr] an uircean.
1875

An Gaidheal IV 229 Cnuasachd uircein.

dative

(a)
1867

Caraid nan Gàidheal 162 Bha i ’na h-uircean.
1985

Ris a’ Bhruthaich 156 Do uircein muice.

vocative

(b)
1882

Duain agus Orain le Uilleam Mac Dhunleibhe 215 Oircean bhig chlis […] Chuir thu mis an càs.

plural

nominative

(a)
1835

An Teachdaire Ùr Gàidhealach 46 ’S iad sin a’mhuc ’s na h-uirceinean.
1835

An Teachdaire Ùr Gàidhealach 46 Chitear na h-uirceanan.
(b)
a1899

Carmina Gadelica IV (1941) 19 ‘Oirceanan,’ piglets.

genitive

(a)
1813

Mac-an-Tuairneir Comhchruinneacha 243 ’Sa cuid uircein.
1835

An Teachdaire Ùr Gàidhealach 87 Mu thimchioll nan uirceanan beaga.
1844

Eachdraidh a’ Phrionnsa 304 A cuid uircean.
1875

An Gaidheal IV 292 De chluain [recte chuain] uirceinean.

dative

(a)
1813

Mac-an-Tuairneir Comhchruinneacha 282 Marr-ri h-uirceinean.
1835

An Teachdaire Ùr Gàidhealach 87 Do na h-uirceanan beaga.

senses

I.1.a. A young pig, a piglet.
- (a)
- 1741
  
  Nuadhfhocloir Gaoidheilg & Beurla 78
  Uircén A Pig or Grice.
- 1785
  
  Macintosh Proverbs 15
  (See III.2. below.)
- 1835
  
  An Teachdaire Ùr Gàidhealach 46
  Chitear na h-uirceanan agus na pàisdean a’ comhstri r’a chéile mu’n amar anns am bi fuighleach a’ bhuntàta.
- 1841
  
  Ceann-iùil an Fhir-imrich 122
  Cha neil mucan Chanada mòr mar is trice. Tha mi ’saoilsinn nach eil an seòrsa th’ ann ro mhath agus nach b-olc an dòigh uircean beag, laghach no dhà ’thoirt a null; cha chuireadh tinneas mara feadag orra; ach am pailteas ’thoirt doibh ri itheadh.
- 1867
  
  Caraid nan Gàidheal 162
  Thug mi ’mhuc ’n uair a bha i ’na h-uircean, do m’ mhnaoi. “So,” arsa mise, latha ’bha i ’g iarraidh ni-eigin bh’uam,—“so” arsa mise, “uircean; reamhraich e ’s reic e, agus ceannaich na tha ’dhìth ort.”
- 1875
  
  An Gaidheal IV 292
  Anns a Sgireachd ’s an do thogadh mi, ’s e A ghin mhaith a theirear ris an aon mu dheireadh de chluain [recte chuain] uirceinean a tha, mar is trice, moran na’s lugha ’s na’s laige na’n corr.
- 1898
  
  Mac-Talla VI No. 42. 334
  Tha ’n Donus anns a’ phoca; bha e ’n riochd uircean an dé, an riochd cait an raoir, agus Ni Maith ’g ar tearnadh! tha e ’n a uircean an diugh a rithist.
- 1900
  
  Mac-Talla IX No. 6. 46
  Cho luath ’s a thionndaidh an t-uircean an ùir a suas bha a chearc a dol ’s a trusadh a lìon de bhaoiteagan ’s de bhurraich as gu dìchiollach.
- 1936
  
  Bàird Chill-Chomain 26
  Smaointich mi ’n diugh fhéin gu’m faigheamaid uircean, oir chuala mi gu’n robh sè uirceanan-deug aig muc-àil Eoghain.
- 1979
  
  Deireadh an Fhoghair 3
  A réir beul-aithris, cha chualas samhail glaodhaich na cloinne ud a riamh – aon man uircean, ’s a’ fear eile man bioran, glan ás an ciall a’ sgriachail ann an tigh Dhé.
- 1987
  
  Sgeul gu Latha 94
  Sin mar a chaidh an àl fhaotainn: thog iad na h-uirceinean bho ’n mhuic thro ’n fhosgladh a rinn iad air a cliathaich.
- 2001
  
  Gairm 195 278
  Bha mucan is uirceanan a’ ruitheadaich a-mach ’s a-steach ’s a-chuile taobh.
- 2011
  
  Mo Là Gu Seo 47
  Aon bhliadhna bha muc againn. Thàinig i na h-uircean beag, agus rinn sinn a beathachadh gu math. An ceann ùine bha i na biast mhòir reamhair.
- (b)
- 1882
  
  Duain agus Orain le Uilleam Mac Dhunleibhe 216
  Chaidh gach bruach is gleann is alld | A rannsachadh le siubhal chas | ’S ma ’s fìor ’s an t-oircean gun fhaotuinn, | Thòisich caoineadh ’s greadadh bhas.
- a1899
  
  Carmina Gadelica II (1900) 318
  Orc, a pig; ‘oircean,’ ‘uircean,’ a young pig.
- 1907
  
  An Deo-gréine II No. 11. 174
  Uircean, a sucking pig, young pig, grice; oircean, in Arran.
- 1968
  
  Sporan Dhòmhnaill 41
  Bha Robbie a’ tighinn ’na throtan, | Bha cearc aige ’s poca mu cheann; | Oircein a’ sgiamhail air ròp’ aige,— | Saoil nach b’e spòrs a bhith ann.
I.1.b. In figurative context in reference to a person’s negative qualities.
- (a)
- 1813
  
  Mac-an-Tuairneir Comhchruinneacha 282
  Mosglaibh uile, gach duine, | Anns a chumasg bithibh garg; | Deòrs a’s Uilleam rinn ar guineadh, | Sud na cuileinean gun dealbh; | Choidhch cha toir a chràin na ’n cullach, | Am feasd buinig as ur n-arm; | ’S fuadaichibh a mhuc le gusgal, | Marr-ri h-uirceinean th’ air fairg.
- 1844
  
  Eachdraidh a’ Phrionnsa 284
  Tha Deòrs a ’s a chuid uirceanan, | An déis na mhurt e dh’uaislean, | An muineil cho garbh sturranda, | ’S gur gann is urra’ tuagh annt’.
- 2011
  
  Steall à Iomadh Lòn 98
  Bha cuid nach robh ro mheasail air, ma chreideas sinn am bàrd a thuirt: “Alasdair Ruchdaidh, tràill na muice, uircean an droch nàdair.”
I.1.c. In figurative use: a woman’s breast.
- (a)
- 1992
  
  Am Fear Meadhanach 7
  Tè bheag chruinn (à Ile) le dà uircean a’ mireadh am broinn a blobhs.
I.2. A young wild pig.
- (a)
- 1877
  
  An Gaidheal VI 279
  Leis gu’n cuala an torc téis nan uircean cha do lean e Dònull ro fhada, agus tillear na ’dheann do’n gharaidh.
- 1970
  
  Briseadh na Cloiche 43
  Cha robh sin fada, bha e fhéin is Agadh air lorg uircean nuair a leum dóbhran le dà chuilean a-mach roimhe ’s chuir i h-aghaidh air.
I.3. A young whale, a whale calf. Cf. muc-mhara n.
- (a)
- 1831
  
  An Teachdaire Gaelach II 230
  Cha’n ’eil aig a mhuic-mhara ach an t-aon uircean air an aon àm.
- 1835
  
  An Teachdaire Ùr Gàidhealach 87
  Tha na muca-mara co bàigheil chaomh mu thimchioll nan uirceanan beaga ’s a bha aona mhàthair a chunnaic thu riamh mu naoidhean cìche. […] Ciod is meudachd do na h-uirceanan beaga cìche sin?
II. With a modifier.
- With muc n.: a piglet.
- (a)
- 1914
  
  An Deo-gréine X No. 1. 2
  A reir nam paipairean-naigheachd, bhiodh na namhaidean, air dhaibh a cheud shàthadh fhaotainn, a sgiamhail mar uirceanan mhuc!
- 1985
  
  Ris a’ Bhruthaich 156
  Chuir tubaist do uircein muice Uilleam [Mac Dhùn-Lèibhe] agus a mhaighstir gu carraid, agus dh’fhàg am bàrd òg Ile gu teachd-an-tìr fhaighinn air a’ Ghalldachd no, có dhiùbh, air Tìr-mór.
- 1987
  
  Sgeul gu Latha 228
  Thug i dha bogsa beag mu mheudachd bogsa snaoisein agus beagan do thuill bheaga air a dheanamh as a’ mhullach aige. Agus bha uircean muiceadh ’na bhroinn sin.
III. In sense I.1. above in proverbial use.
III.1. Cha tig on mhuic ach uircean literally ‘From a sow comes but a piglet’ a person’s character and behaviour resemble that of the parents. Cf. English ‘The apple doesn’t fall far from the tree’, ‘Like father, like son’.
- (a)
- 1875
  
  An Gaidheal IV 33
  Am measg nan Sean-fhocail Gaidhealach cha ’n ’eil teagasg is trice a th’ air a thoirt f’ar comhair na so,—gu bheil feartan ’us faillinnean cuirp ’us inntinn, deas-ghnathan ’us cleachduinean a’ ruith ’s an fhuil, air an giulan a nuas o pharantan gu cloinn. […] Cha tig o’n mhuic ach uircein.
- 1881
  
  Nicolson Proverbs 132
  Cha tig o’n mhuic ach uircein. From the sow comes but a little pig.
III.2. Cnuasach(d) uircein buain is ithe literally ‘A piglet’s contemplation, pluck and eat’; in reference to greed and gluttony.
- (a)
- 1785
  
  Macintosh Proverbs 15
  Cnuasach uirceain, buain is ithe. The pigs delight, pluck and eat.
- 1875
  
  An Gaidheal IV 229
  Tha mi de ’n bharail gu’n robh ar n-Aithrichean a’ meas geocaireachd ’us pòitearachd ’n an nithean nàrach, maslach […] Cnuasachd uircein buain ’us itheadh.
III.3. Cuir ceann na muice ri eàrr an uircein literally ‘Set the sow’s head to the piglet’s tail’.
- (a)
- 1785
  
  Macintosh Proverbs 22
  Cuir ceann na muic re tar [recte eàrr] an uircean. Set the sow’s head to the pig’s tail.
- 1881
  
  Nicolson Proverbs 157
  Cuir ceann na muice ri earr an uircein. Set the sow’s head to the little pig’s tail. […] This looks like a case of hysteron proteron.